Cia\u0142o cz\u0142owieka odbiera bod\u017ace termiczne g\u0142\u00f3wnie przez receptory zlokalizowane w warstwach sk\u00f3ry. Stanowi\u0105 one zako\u0144czenia nerw\u00f3w czuciowych, kt\u00f3re przesy\u0142aj\u0105 odebrane impulsy bezpo\u015brednio do o\u015brodkowego uk\u0142adu nerwowego (OUN). Termoreceptory nie potrafi\u0105 wskaza\u0107 precyzyjnie jak\u0105 warto\u015bci\u0105 mo\u017cna opisa\u0107 warunki w otoczeniu, natomiast analizuj\u0105 czucie zimna lub ciep\u0142a oraz kierunek ich zmiany. Po wyj\u015bciu z pomieszczenia (warunki komfortowe) jeszcze przez d\u0142u\u017cszy czas mo\u017cemy ocenia\u0107 obecne warunki jako mniej obci\u0105\u017caj\u0105ce i na przyk\u0142ad bagatelizowa\u0107 ch\u0142odz\u0105cy wp\u0142yw \u015brodowiska. Dopiero po kilku minutach, gdy temperatura powierzchni sk\u00f3ry ulegnie zmianie, mo\u017ce pojawi\u0107 si\u0119 odczucie ch\u0142odu. Zwykle najwi\u0119ksze zmiany temperatury powierzchni sk\u00f3ry, zw\u0142aszcza nieos\u0142oni\u0119tych cz\u0119\u015bci cia\u0142a, nast\u0119puj\u0105 w pierwszych 15 minutach ekspozycji. Nat\u0119\u017cenie tych zmian modyfikowane jest g\u0142\u00f3wnie przez kontrast pomi\u0119dzy warunkami pocz\u0105tkowymi (komfortu) a warunkami, do kt\u00f3rych uk\u0142ad termoregulacji musi dostosowa\u0107 reakcje organizmu, ale r\u00f3wnie\u017c przez inne elementy meteorologiczne oraz indywidualne cechy ka\u017cdego cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n
Regulacj\u0105 ciep\u0142oty ludzkiego cia\u0142a steruje podwzg\u00f3rze, kt\u00f3re znajduje si\u0119 w centralnej cz\u0119\u015bci m\u00f3zgu cz\u0142owieka. W tych z\u0142o\u017conych procesach fizjologicznych wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c hormony tarczycy, poniewa\u017c zarz\u0105dzaj\u0105 naszym metabolizmem. Co jednak istotne, mechanizmy fizjologicznej termoregulacji s\u0105 efektywne tylko w ograniczonym zakresie, tj. 37\u00b12 st. Celsjusza. Je\u015bli organizm zaczyna si\u0119 szybciej ch\u0142odzi\u0107 lub przegrzewa\u0107, to by powstrzyma\u0107 dalszy spadek lub wzrost wewn\u0119trznej temperatury cia\u0142a potrzebne s\u0105 dodatkowe dzia\u0142ania wspomagaj\u0105ce, jak zmiana behawioru (np. zestawu odzie\u017cy, poziomu aktywno\u015bci fizycznej, wspomagania rozgrzewaj\u0105cymi lub ch\u0142odz\u0105cymi napojami), miejsca pobytu lub ingerencja z zewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n
Termika kontrolowana<\/strong><\/p>\n\n\n\n Cia\u0142o cz\u0142owieka pozostaje w relacji (r\u00f3wnie\u017c cieplnej) z otaczaj\u0105cym go \u015brodowiskiem. Cho\u0107 cz\u0119sto \u017cyjemy w warunkach kontrolowanych lub cz\u0119\u015bciowej izolacji od \u015bwiata zewn\u0119trznego, to warto zda\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce nasz organizm ka\u017cdego dnia prowadzi wymian\u0119 ciep\u0142a mi\u0119dzy swoim wn\u0119trzem a najbli\u017cszym otoczeniem. Mo\u017cna j\u0105 w opisa\u0107 w uproszczony spos\u00f3b procesami fizycznymi, takimi jak: promieniowanie, przewodzenie (przy kontakcie bezpo\u015brednim), konwekcja (unoszenie ogrzanych, cieplejszych porcji powietrza w przypowierzchniowej warstwie sk\u00f3ry) i parowanie (potu b\u0105d\u017a z wilgotnej powierzchni przykrywaj\u0105cej sk\u00f3r\u0119). W zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w pogodowych zachodz\u0105 one z r\u00f3\u017cn\u0105 intensywno\u015bci\u0105, st\u0105d ich znaczenie zmienia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sezonowo.<\/p>\n\n\n\n Co z ciep\u0142em gdy \u201ezimno\u201d?<\/strong><\/p>\n\n\n\n W okresie jesiennym i zimowym bardzo du\u017ce znaczenie ma konwekcja, czyli unoszenie cieplejszych ni\u017c otoczenie porcji powietrza. Konwekcja jest istotnie modyfikowana przez przep\u0142yw powietrza \u2013 im wi\u0119ksza jest pr\u0119dko\u015b\u0107 wiatru, tym wi\u0119kszy b\u0119dzie och\u0142adzaj\u0105cy wp\u0142yw tego procesu. Co ciekawe, najwi\u0119kszy przyrost strat ciep\u0142a z organizmu obserwuje si\u0119 w przedziale pr\u0119dko\u015bci wiatru s\u0142abego i umiarkowanego (3-8 m\/s). Ruch powietrza wzmaga\u0107 b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c parowanie (o ile w powietrzu atmosferycznym wyst\u0119powa\u0107 b\u0119dzie deficyt wilgotno\u015bci), cho\u0107 w ch\u0142odnej porze roku straty dotyczy\u0107 b\u0119d\u0105 g\u0142\u00f3wnie tych na odparowanie wilgoci w porcjach wydychanego powietrza. Chyba, \u017ce zastosujemy odzie\u017c o zbyt wysokiej, w stosunku do panuj\u0105cych warunk\u00f3w, izolacyjno\u015bci termicznej i dojdzie do odparowania potu. Ale nawet w\u00f3wczas nie b\u0119d\u0105 to bardzo du\u017ce straty energii, bowiem w warunkach ch\u0142odnej po\u0142owy roku deficyt wilgotno\u015bci \u2013 ze wzgl\u0119du na ograniczone parowanie \u2013 jest zazwyczaj niewielki. Wi\u0119kszym problem jest utrata ciep\u0142a przez przewodzenie, kt\u00f3re wzrasta proporcjonalnie, w zale\u017cno\u015bci od r\u00f3\u017cnicy temperatury pomi\u0119dzy cia\u0142em a powietrzem, innym cia\u0142em lub ciecz\u0105, z kt\u00f3rym styka si\u0119 powierzchnia sk\u00f3ry. W przypadku kontaktu z wod\u0105 lub wilgotn\u0105 odzie\u017c\u0105 straty mog\u0105 by\u0107 znacz\u0105ce, a to ze wzgl\u0119du na wi\u0119ksz\u0105 pojemno\u015b\u0107 ciepln\u0105 wody. Z tego powodu osoba maj\u0105ca na sobie zamoczone ubranie ulegnie wych\u0142odzeniu znacznie szybciej ni\u017c osoba w suchej odzie\u017cy przebywaj\u0105ca w takich samych warunkach termicznych.<\/p>\n\n\n\n Ciep\u0142o, cieplej<\/strong><\/p>\n\n\n\n Latem, ze wzgl\u0119du na wielko\u015b\u0107 strumienia ciep\u0142a, parowanie jest najwa\u017cniejszym sposobem wymiany ciep\u0142a pomi\u0119dzy cia\u0142em cz\u0142owieka a jego otoczeniem. Pot paruj\u0105cy z powierzchni sk\u00f3ry pozwala usun\u0105\u0107 znaczne ilo\u015bci energii cieplnej z organizmu, chroni\u0105c go w ten spos\u00f3b przed przegrzaniem. Parowanie jest najefektywniejsze, je\u015bli wyst\u0119puje znaczny niedosyt wilgotno\u015bci, czyli powietrze wok\u00f3\u0142 cia\u0142a jest suche i mo\u017ce pomie\u015bci\u0107 wi\u0119cej pary wodnej oraz gdy wyst\u0119puje dobre przewietrzanie, czyli porcja nagrzanego powietrza jest szybko usuwana znad powierzchni cia\u0142a i mo\u017ce by\u0107 zast\u0105piona przez kolejn\u0105 porcj\u0119. Natomiast je\u015bli temperatura powietrza lub otoczenia zaczyna znacznie przekracza\u0107 temperatur\u0119 powierzchni sk\u00f3ry, gdy dodatkowo ustaje przewietrzanie, a ci\u015bnienie pary wodnej i wilgotno\u015b\u0107 powietrza s\u0105 wysokie, to cia\u0142o zamiast sch\u0142adza\u0107 si\u0119, ulega przegrzaniu. Sytuacja jeszcze si\u0119 pogarsza, kiedy ustaje transfer w postaci rozpraszania i przekazywania nadmiaru wewn\u0119trznego ciep\u0142a poprzez parowanie, a dodatkowo zawarta w powietrzu para wodna zaczyna si\u0119 kondensowa\u0107 (skrapla\u0107) na powierzchni cia\u0142a. Zahamowanie parowania potu mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 r\u00f3wnie\u017c z przyczyn wewn\u0119trznych, na przyk\u0142ad ze wzgl\u0119du na post\u0119puj\u0105ce odwodnienie organizmu lub wyczerpanie gruczo\u0142\u00f3w potowych (niew\u0142a\u015bciwa gospodarka elektrolityczna \u2013 wi\u0119cej w temacie przeczytaj tu: https:\/\/biometeo.imgw.pl\/docs\/odwodnienie_nie_daj_sie.pdf<\/a>)<\/p>\n\n\n\n W gor\u0105cym \u015brodowisku cia\u0142o mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c przyjmowa\u0107 (na drodze przewodzenia) ciep\u0142o z otoczenia. Wspomnianego efektu mo\u017cna do\u015bwiadczy\u0107 podczas pobytu w saunie. W saunie parowej (o du\u017cej wilgotno\u015bci powietrza) stosuje si\u0119 zdecydowanie ni\u017csze nastawy temperatury powietrza ni\u017c w saunie suchej, by finalnie osi\u0105gn\u0105\u0107 podobny efekt fizjologiczny u u\u017cytkownika, tj. wzrost cz\u0119sto\u015bci skurczy serca i w efekcie szybsze kr\u0105\u017cenie krwi w krwioobiegu oraz przenoszenie ciep\u0142a. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce do sauny wchodzimy zwykle na ograniczony czas i kontroluj\u0105c swoje samopoczucie. Zdecydowanie gorzej jest, gdy pozostajemy przez d\u0142u\u017cszy czas w niekorzystnych dla nas \u2013 bo obci\u0105\u017caj\u0105cych serce \u2013 warunkach \u015brodowiska, szczeg\u00f3lnie gdy bagatelizujemy ostrze\u017cenia o upale.<\/p>\n\n\n\n Fizjologiczne dostosowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n A jakie zmiany fizjologiczne zachodz\u0105 w naszym ciele w reakcji na pobyt w zimnym lub gor\u0105cym \u015brodowisku? U wszystkich podobne i zwykle niezale\u017cne od nas. Cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c poza nasz\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105. Mo\u017ce jedynie pr\u00f3g, przy kt\u00f3rym zmiany wyst\u0119puj\u0105 (cho\u0107by dobrze znana \u201eg\u0119sia sk\u00f3rka\u201d) jest w niewielkim stopniu modyfikowany genetycznie oraz zale\u017cny od poziomu adaptacji (np. inny u mieszka\u0144ca i turysty).<\/p>\n\n\n\n Ochrona organizmu przed utrat\u0105 ciep\u0142a i obni\u017ceniem temperatury wn\u0119trza cia\u0142a: Ochrona organizmu przed nadmiarem ciep\u0142a i wzrostem temperatury wn\u0119trza cia\u0142a: Wspomaganie fizjologii behawiorem<\/strong><\/p>\n\n\n\n Procesy zwi\u0105zane z nasz\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 termoregulacj\u0105 zawsze mo\u017cemy i powinni\u015bmy wspomaga\u0107 swoim behawiorem, czyli zachowaniem i wyborami. Bywa, \u017ce takie \u0142\u0105czne dzia\u0142anie okazuje si\u0119 wystarczaj\u0105ce, aby wewn\u0119trzna temperatura cia\u0142a oraz najwa\u017cniejszych organ\u00f3w i m\u00f3zgu nie wzros\u0142a lub nie spad\u0142a poni\u017cej bezpiecznej granicy 37\u00b12 st. Celsjusza.<\/p>\n\n\n\n W \u201e\u015brodowisku zimnym\u201d zadbajmy o dobre przygotowanie energetyczne \u2013 odzie\u017c o w\u0142a\u015bciwej izolacji termicznej<\/a>, ciep\u0142y posi\u0142ek lub nap\u00f3j. Gdy jeste\u015bmy ju\u017c na zewn\u0105trz mo\u017cemy niwelowa\u0107 ch\u0142odz\u0105cy wp\u0142yw wiatru, os\u0142aniaj\u0105c si\u0119 od niego i kul\u0105c (ewentualnie znajd\u017amy powierzchni\u0119 lub cia\u0142o, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 nam nieco tego ciep\u0142a przewodzi\u0107). Sposobem na uzyskanie dodatkowego ciep\u0142a jest r\u00f3wnie\u017c aktywno\u015b\u0107 fizyczna, ale niezbyt du\u017ca, by wydatek energetyczny poniesiony przez organizm nie przewy\u017cszy\u0142 zysk\u00f3w z produkcji energii w mi\u0119\u015bniach. Najwa\u017cniejsze to pobudza\u0107 i utrzymywa\u0107 mikrokr\u0105\u017cenie w palcach d\u0142oni, st\u00f3p i ods\u0142oni\u0119tych cz\u0119\u015bciach cia\u0142a, te bowiem najszybciej ulegaj\u0105 wych\u0142odzeniu i nara\u017cone s\u0105 na odmro\u017cenia. By dobrze przygotowa\u0107 si\u0119 na wyj\u015bcie najlepiej sprawdzi\u0107 wcze\u015bniej, jaka jest temperatura odczuwalna<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W \u201e\u015brodowisku gor\u0105cym\u201d powinni\u015bmy zadba\u0107 o os\u0142on\u0119 przed bezpo\u015brednim promieniowaniem s\u0142onecznym. Istotny jest r\u00f3wnie\u017c wyb\u00f3r odpowiedniej odzie\u017cy \u2013 powinna by\u0107 jasna (odbija wi\u0119cej promieniowania s\u0142onecznego i dlatego wolniej si\u0119 nagrzewa) oraz z materia\u0142\u00f3w lekkich i przewiewnych. Nie zak\u0142\u00f3c\u0105 one mo\u017cliwo\u015bci odparowania potu, a odzie\u017c zabezpieczy sk\u00f3r\u0119 przed niekorzystnym dzia\u0142aniem promieniowania Bardzo du\u017ce znaczenie ma aktywno\u015b\u0107 fizyczna \u2013 je\u015bli w \u015brodowisku obci\u0105\u017caj\u0105cym b\u0119dzie nadmierna (a w skrajnych warunkach termiczno-wilgotno\u015bciowych nawet ka\u017cda poza odpoczynkiem), spowoduje znaczne obci\u0105\u017cenie serca i przyrost produkcji energii, z kt\u00f3rej usuni\u0119ciem na zewn\u0105trz procesy fizjologiczne mog\u0105 nie by\u0107 w stanie sobie poradzi\u0107. Utrzymywanie w\u0142a\u015bciwego nawodnienia, a tak\u017ce sch\u0142adzanie organizmu napojami (cho\u0107 nie bardzo zimnymi, by kontrast nie by\u0142 znaczny, a organizm nie musia\u0142 wytworzy\u0107 dodatkowej energii i ciep\u0142a na podgrzanie p\u0142ynu zanim ten trafi do \u017co\u0142\u0105dka) ma kluczowe znaczenie dla termoregulacji. W suchym i gor\u0105cym klimacie warto korzysta\u0107 z kurtyn wodnych, ale tylko do czasu, gdy wyst\u0119puje przewietrzanie i obserwujemy parowanie z powierzchni sk\u00f3ry oraz gdy sk\u00f3ra nie staje si\u0119 zbytnio przesuszona i zaczerwieniona \u2013 bowiem w\u00f3wczas mo\u017ce doj\u015b\u0107 do jej uszkodzenia (rezultat podobny, jak przy spierzchni\u0119tych ustach w okresie zimowym).<\/p>\n\n\n\n Jeszcze zimno czy ju\u017c ciep\u0142o?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Obci\u0105\u017cenie cieplne organizmu a odczucia termiczne to dwie r\u00f3\u017cne kwestie \u2013 te drugie s\u0105 bardzo subiektywne. Wiele zale\u017cy od czynnik\u00f3w osobniczych zwi\u0105zanych z wiekiem, stylem \u017cycia, stanem zdrowia czy przygotowaniem na aktualnie panuj\u0105ce warunki. Dlatego w tym samym \u015brodowisku jednej osobie mo\u017ce by\u0107 jeszcze zimno, poni\u017cej strefy komfortu, podczas gdy drugiej b\u0119dzie ju\u017c ciep\u0142o. Nasza percepcja mo\u017ce ponadto zmienia\u0107 si\u0119 zale\u017cnie od warunk\u00f3w termicznych, jakie poprzedza\u0142y te obecnie wyst\u0119puj\u0105ce. A poniewa\u017c nasz odbi\u00f3r warunk\u00f3w termicznych jest w znacznym stopniu kszta\u0142towany przez zesp\u00f3\u0142 powi\u0105zanych ze sob\u0105 element\u00f3w meteorologicznych (temperatura i wilgotno\u015b\u0107 powietrza, pr\u0119dko\u015b\u0107 wiatru, strumie\u0144 promieniowania s\u0142onecznego), to lepszym sposobem oceny aktualnie panuj\u0105cych warunk\u00f3w termicznych b\u0119dzie weryfikacja temperatury odczuwalnej ni\u017c temperatury powietrza.<\/p>\n\n\n\n![\"Sposoby](\"http:\/\/obserwator.imgw.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/Grafika-1.jpg\")
<\/strong>\u2013 Skurcz naczy\u0144 w\u0142osowatych sk\u00f3ry i \u015bluz\u00f3wek \u2013 najpierw w cz\u0119\u015bciach peryferyjnych.
\u2013 Skurcz mi\u0119\u015bni przyw\u0142o\u015bnych \u2013 \u201eg\u0119sia sk\u00f3rka\u201d (reakcja pilomotoryczna).
\u2013 Termogeneza dr\u017ceniowa \u2013 mimowolne szybkie kurcze w\u0142\u00f3kien mi\u0119\u015bniowych mi\u0119\u015bni szkieletowych = dreszcze.
\u2013 Nasilenie produkcji ciep\u0142a metabolicznego \u2013 np. wytwarzanie ciep\u0142a w brunatnej tkance t\u0142uszczowej.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>\u2013 Rozszerzenie sk\u00f3rnych naczy\u0144 krwiono\u015bnych \u2013 obni\u017cenie ci\u015bnienia t\u0119tniczego i wzrost obj\u0119to\u015bci krwi kr\u0105\u017c\u0105cej (najszybsza reakcja w cz\u0119\u015bciach peryferyjnych i w sk\u00f3rze g\u0142owy w celu ochrony m\u00f3zgu).
\u2013 Wzrost zawarto\u015bci wody w sk\u00f3rze \u2013 lepsze przewodnictwo i stymulacja pocenia.
\u2013 Uruchomienie gruczo\u0142\u00f3w potowych \u2013 odparowanie potu jest najbardziej efektywnym procesem utraty nadmiaru ciep\u0142a.
\u2013 Zmiany respiracji i kr\u0105\u017cenia \u2013 wzrost cz\u0119sto\u015bci oddech\u00f3w i t\u0119tna.
\u2013 Obni\u017cenie poziomu metabolizmu (sterowanie hormonalne) \u2013 wolniejszy przebieg proces\u00f3w trawienia, a ponadto obni\u017cenie \u0142aknienia.<\/p>\n\n\n\n![\"\u015arednie](\"http:\/\/obserwator.imgw.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/Grafika-2.jpg\")